Uzależnienie od narkotyków? Test i pomoc w Polsce Nataniel Grabowski

Ten artykuł jest przewodnikiem dla osób, które zastanawiają się, czy ich relacja z narkotykami przekracza bezpieczną granicę i czy mogą mieć problem z uzależnieniem. Znajdziesz tu narzędzie do autodiagnozy oparte na kryteriach diagnostycznych, a także praktyczne wskazówki dotyczące dalszych kroków i miejsc, gdzie można szukać profesjonalnej pomocy w Polsce.

Od eksperymentu do przymusu: dlaczego tak trudno zauważyć granicę?

Z mojego doświadczenia jako specjalisty wiem, że uzależnienie rzadko kiedy pojawia się nagle. To raczej podstępny proces, który rozwija się stopniowo, często niezauważalnie dla samej osoby, która w niego wpada. Możemy wyróżnić cztery główne fazy, które prowadzą od niewinnego eksperymentu do pełnego uzależnienia.

Na początku jest faza eksperymentowania. To czas okazjonalnego używania narkotyków, często w towarzystwie, z ciekawości lub chęci przynależności. Wydaje się, że wszystko jest pod kontrolą, a substancja jest tylko dodatkiem do życia, a nie jego centralnym punktem.

Następnie przechodzimy do fazy używania regularnego lub nawykowego. Narkotyk zaczyna być używany częściej, stając się sposobem na radzenie sobie ze stresem, nudą, smutkiem czy nieśmiałością. Pojawia się regularność, a substancja zyskuje na znaczeniu, choć nadal często wydaje się, że można ją odstawić w każdej chwili.

Kolejnym etapem jest właściwa faza uzależnienia. Tutaj następuje utrata kontroli. Pomimo prób ograniczenia lub zaprzestania używania, osoba nie jest w stanie tego zrobić. Życie zaczyna koncentrować się wokół narkotyku jego zdobywania, zażywania i dochodzenia do siebie. Pojawiają się objawy odstawienia i wzrost tolerancji. To moment, w którym granica zostaje przekroczona, choć świadomość tego często przychodzi z opóźnieniem.

Ostatnia jest faza zaawansowana, czyli wyniszczenia. W tym stadium uzależnienie dominuje nad wszystkimi aspektami życia. Pojawiają się poważne konsekwencje zdrowotne zarówno fizyczne, jak i psychiczne a także problemy społeczne, zawodowe i prawne. Organizm i psychika są wyczerpane, a życie staje się pasmem cierpienia.

Trudność w zauważeniu tej granicy wynika z mechanizmów psychologicznych, takich jak zaprzeczanie, racjonalizacja i minimalizowanie problemu. Często osoba uzależniona wierzy, że ma kontrolę, dopóki konsekwencje nie staną się zbyt poważne, by je ignorować.

Zanim przejdziesz do testu: zrozum, czym jest uzależnienie według specjalistów

Zanim przejdziemy do pytań, które pomogą Ci w autodiagnozie, chciałbym, abyś zrozumiał/a, czym tak naprawdę jest uzależnienie z perspektywy medycznej. Według Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-10), uzależnienie od substancji psychoaktywnych to zespół objawów behawioralnych, poznawczych i fizjologicznych, które rozwijają się po powtarzającym się używaniu substancji. Aby rozpoznać uzależnienie, w ciągu ostatniego roku muszą wystąpić co najmniej trzy z poniższych sześciu kryteriów:

• Silne pragnienie lub poczucie przymusu zażycia substancji: To nie jest zwykła chęć, ale intensywna, często trudna do opanowania potrzeba, która dominuje w myślach i zachowaniach.
• Trudności w kontrolowaniu zachowania związanego z używaniem substancji: Obejmuje to problemy z rozpoczęciem, zakończeniem lub kontrolowaniem ilości zażywanej substancji. Osoba może planować zażyć mało, a kończy na dużej dawce.
• Fizjologiczne objawy odstawienia (zespół abstynencyjny): Pojawiają się, gdy zmniejsza się dawka lub całkowicie odstawia substancję. Mogą to być drżenia, poty, nudności, lęki, bezsenność, bóle mięśni objawy charakterystyczne dla danego narkotyku.
• Zwiększona tolerancja: Oznacza to, że do osiągnięcia tego samego efektu (np. euforii, rozluźnienia) potrzebna jest coraz większa dawka substancji. Organizm przyzwyczaja się do narkotyku.
• Postępujące zaniedbywanie innych źródeł przyjemności lub zainteresowań: Życie zaczyna kręcić się wokół narkotyku. Hobby, praca, rodzina, przyjaciele wszystko schodzi na dalszy plan.
• Używanie substancji pomimo wyraźnych dowodów na jej szkodliwość: Osoba kontynuuje zażywanie, mimo że widzi i doświadcza negatywnych konsekwencji dla zdrowia fizycznego, psychicznego, relacji czy sytuacji życiowej.

Zrozumienie tych kryteriów pomoże Ci bardziej świadomie podejść do pytań w teście i rzetelniej ocenić swoją sytuację.

Autodiagnoza w 15 pytaniach: test oparty na kluczowych objawach

Poniższy test to narzędzie, które przygotowałem, aby pomóc Ci w refleksji nad Twoją relacją z narkotykami. Pamiętaj, że nie jest to profesjonalna diagnoza medyczna, lecz wskaźnik, który może zasygnalizować potrzebę dalszej konsultacji ze specjalistą. Odpowiadaj szczerze i bez oceniania siebie chodzi o to, by uzyskać jak najdokładniejszy obraz sytuacji. Każde pytanie odnosi się do Twoich doświadczeń z ostatnich 12 miesięcy.

Jak interpretować wynik? To nie wyrok, a ważna informacja

Po przejściu przez pytania, zastanów się, na ile z nich odpowiedziałeś/aś twierdząco lub na ile Twoje doświadczenia pasują do opisu. Im więcej odpowiedzi "tak" lub im więcej pytań rezonuje z Twoją sytuacją, tym większe prawdopodobieństwo, że masz problem z uzależnieniem. Zgodnie z kryteriami ICD-10, już trzy lub więcej twierdzących odpowiedzi (lub sytuacji, które opisują pytania) w ciągu ostatniego roku, to bardzo poważny sygnał alarmowy, który powinien skłonić Cię do poszukania profesjonalnej pomocy. Pamiętaj, że wynik tego testu to nie wyrok, ale cenna informacja, która może być początkiem zmiany. To motywacja do działania, do skonsultowania się ze specjalistą, który pomoże Ci zrozumieć Twoją sytuację i zaplanować dalsze kroki.

1. Pytanie 1: Czy odczuwasz silną, trudną do opanowania chęć zażycia narkotyku?

2. Pytanie 2: Czy zdarza Ci się brać większe dawki lub częściej, niż pierwotnie planowałeś/aś?

3. Pytanie 3: Czy potrzebujesz coraz większych dawek, by osiągnąć ten sam efekt? (Wzrost tolerancji)

4. Pytanie 4: Czy po odstawieniu lub ograniczeniu substancji odczuwasz nieprzyjemne dolegliwości (np. drżenie, lęki, bezsenność, poty)?

5. Pytanie 5: Czy wracasz do brania, aby złagodzić objawy odstawienia?

6. Pytanie 6: Czy dużo czasu poświęcasz na myślenie o narkotykach, zdobywanie ich lub dochodzenie do siebie po zażyciu?

7. Pytanie 7: Czy z powodu narkotyków zaniedbujesz ważne obowiązki w pracy, szkole lub domu?

8. Pytanie 8: Czy Twoje relacje z rodziną i przyjaciółmi pogorszyły się z powodu Twojego brania?

9. Pytanie 9: Czy zrezygnowałeś/aś z hobby i zainteresowań, które kiedyś sprawiały Ci przyjemność?

10. Pytanie 10: Czy kontynuujesz branie, mimo że widzisz jego negatywne skutki dla zdrowia fizycznego lub psychicznego?

11. Pytanie 11: Czy podejmowałeś/aś nieudane próby kontrolowania lub zaprzestania brania?

12. Pytanie 12: Czy zdarza Ci się kłamać lub ukrywać przed bliskimi skalę swojego problemu?

13. Pytanie 13: Czy doświadczasz problemów finansowych związanych z kupowaniem narkotyków?

14. Pytanie 14: Czy izolujesz się od osób, które nie akceptują Twojego brania?

15. Pytanie 15: Czy sięgasz po narkotyki w samotności, aby poradzić sobie ze stresem, smutkiem lub nudą?

Wynik testu daje do myślenia? Oto konkretne kroki, które możesz podjąć

Jeśli po wykonaniu testu czujesz, że coś jest na rzeczy, to już jest ogromny krok naprzód. Zauważenie problemu to pierwszy i często najtrudniejszy element drogi do zdrowienia. Pamiętaj, że nie jesteś sam/a. Istnieją konkretne kroki, które możesz podjąć, aby odzyskać kontrolę nad swoim życiem.

Krok 1: Zaakceptuj problem dlaczego to najważniejszy i najtrudniejszy etap?

Akceptacja to fundament. Wiem, jak trudno jest przyznać się przed samym sobą, a co dopiero przed innymi, że ma się problem z uzależnieniem. Mechanizm zaprzeczania jest niezwykle silny umysł próbuje chronić nas przed bolesną prawdą, racjonalizując, minimalizując lub całkowicie ignorując sygnały ostrzegawcze. Jednak bez szczerej akceptacji, że uzależnienie to choroba, która wymaga leczenia, trudno będzie ruszyć dalej. To akt odwagi, a nie słabości, by spojrzeć prawdzie w oczy i powiedzieć: "Tak, mam problem i potrzebuję pomocy". To przełomowy moment, który otwiera drzwi do zmiany.

Krok 2: Przełam ciszę z kim i jak rozmawiać o swoich obawach?

Uzależnienie często karmi się samotnością i tajemnicą. Przełamanie ciszy to kolejny kluczowy krok. Nie musisz od razu opowiadać o wszystkim każdemu. Zacznij od zaufanej osoby może to być bliski przyjaciel, członek rodziny, partner, a nawet duchowny. Wybierz kogoś, kto, Twoim zdaniem, wysłucha Cię bez oceny i zaoferuje wsparcie. Jeśli nie czujesz się gotowy/a na rozmowę z bliskimi, zawsze możesz zwrócić się do profesjonalisty. Rozmowa z terapeutą czy psychologiem jest bezpieczną przestrzenią, gdzie możesz otwarcie mówić o swoich obawach bez obawy o stygmatyzację. Pamiętaj, że mówienie o problemie to nie obciążanie innych, ale szukanie wsparcia, które jest niezbędne w procesie zdrowienia.

Krok 3: Sięgnij po profesjonalną pomoc to oznaka siły, a nie słabości

Wiele osób obawia się szukać profesjonalnej pomocy, widząc w tym oznakę słabości. Nic bardziej mylnego! Szukanie wsparcia u specjalistów to dowód na ogromną siłę, odpowiedzialność i determinację do zmiany. To świadome działanie w kierunku lepszego życia. Profesjonalna pomoc to nie tylko terapia, ale także wsparcie medyczne, psychologiczne i społeczne, które jest dostosowane do Twoich indywidualnych potrzeb. W Polsce dostępnych jest wiele form wsparcia, od telefonów zaufania, przez poradnie, aż po ośrodki stacjonarne. Nie musisz radzić sobie sam/a pozwól sobie pomóc.

Gdzie szukać pomocy w Polsce? Praktyczny przewodnik

Decyzja o szukaniu pomocy to pierwszy, najważniejszy krok. Teraz podpowiem Ci, gdzie w Polsce możesz znaleźć wsparcie i jakie formy leczenia są dostępne. Pamiętaj, że każda z tych opcji jest warta rozważenia, a wybór zależy od Twojej indywidualnej sytuacji i potrzeb.

Pierwszy telefon, który może wszystko zmienić: Ogólnopolski Telefon Zaufania 800 199 990

Jeśli czujesz się zagubiony/a i nie wiesz, od czego zacząć, Ogólnopolski Telefon Zaufania Narkotyki-Narkomania pod numerem 800 199 990 to doskonały pierwszy punkt kontaktu. Jest to linia bezpłatna, anonimowa i czynna codziennie. Możesz tam porozmawiać z doświadczonymi specjalistami, którzy wysłuchają Cię, udzielą wsparcia, a także wskażą konkretne miejsca i instytucje, gdzie możesz uzyskać dalszą pomoc. To bezpieczna przestrzeń, by zadać pytania i rozwiać swoje obawy.

Terapia bez wychodzenia z domu: czym są poradnie leczenia uzależnień (NFZ)?

Poradnie leczenia uzależnień to podstawowa forma pomocy ambulatoryjnej, dostępna w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ). Co ważne, nie potrzebujesz skierowania, aby skorzystać z ich usług. W poradniach możesz liczyć na kompleksową diagnozę, indywidualną terapię z psychoterapeutą uzależnień, a także uczestniczyć w terapii grupowej. Jest to doskonała opcja dla osób, które chcą utrzymać codzienne funkcjonowanie (pracę, naukę) i jednocześnie podjąć leczenie. Terapia ambulatoryjna pozwala na stopniowe wprowadzanie zmian w życiu, z jednoczesnym wsparciem terapeutycznym.

Gdy potrzebna jest pełna izolacja: jak działają stacjonarne ośrodki terapii?

Stacjonarne ośrodki terapii uzależnień oferują intensywną, długoterminową pomoc w warunkach pełnej izolacji od dotychczasowego środowiska. Pobyt w takim ośrodku trwa zazwyczaj od kilku miesięcy do nawet dwóch lat. Jest to opcja dla osób, u których uzależnienie jest bardzo zaawansowane, które potrzebują całkowitej zmiany otoczenia, aby skupić się wyłącznie na terapii. W ośrodkach stacjonarnych pacjenci uczestniczą w intensywnym programie terapeutycznym, obejmującym terapię indywidualną, grupową, zajęcia edukacyjne i warsztaty. To miejsce, gdzie można odbudować się od podstaw, w bezpiecznym i wspierającym środowisku.

Co to jest detoks i dlaczego to dopiero początek, a nie koniec leczenia?

Detoks, czyli odtrucie, to proces medyczny, którego celem jest bezpieczne usunięcie substancji psychoaktywnych z organizmu i złagodzenie objawów zespołu abstynencyjnego. Jest on realizowany w warunkach szpitalnych, pod ścisłą opieką lekarzy i pielęgniarek. Detoks jest niezwykle ważnym pierwszym krokiem, szczególnie w przypadku uzależnień fizycznych, jednak należy pamiętać, że detoks nie leczy uzależnienia. On jedynie przygotowuje organizm do dalszej, właściwej terapii. Po detoksie kluczowe jest podjęcie dalszych działań terapeutycznych, aby zapobiec nawrotom i nauczyć się żyć w trzeźwości.

Siła wspólnoty: czy grupy wsparcia (Anonimowi Narkomani) są dla Ciebie?

Grupy wsparcia, takie jak Anonimowi Narkomani (NA), to miejsca, gdzie osoby zmagające się z uzależnieniem spotykają się, aby dzielić się swoimi doświadczeniami, siłą i nadzieją. Program NA opiera się na 12 krokach i 12 tradycjach, które pomagają w utrzymaniu abstynencji i rozwijaniu zdrowych nawyków. Spotkania są anonimowe, bezpłatne i dostępne dla każdego, kto ma problem z narkotykami. Siła wspólnoty jest ogromna świadomość, że nie jest się samemu ze swoim problemem, i możliwość uczenia się od innych, którzy przeszli podobną drogę, jest nieoceniona. To uzupełnienie profesjonalnej terapii, które zapewnia długoterminowe wsparcie.

Jakie sygnały ostrzegawcze powinny Cię zaniepokoić? Rozpoznaj objawy uzależnienia

Z mojego punktu widzenia, kluczowe jest nie tylko zrozumienie, czym jest uzależnienie, ale także umiejętność rozpoznawania jego sygnałów. Zarówno u siebie, jak i u bliskich. Im szybciej zauważymy te zmiany, tym większa szansa na skuteczną interwencję. Objawy uzależnienia można podzielić na trzy główne kategorie: fizyczne, psychiczne i behawioralne.

Zmiany, które widać gołym okiem: fizyczne symptomy zażywania narkotyków

Ciało często wysyła pierwsze, wyraźne sygnały. Warto na nie zwracać uwagę:

• Zmiana wagi: Nagłe chudnięcie lub tycie, często związane z nieregularnym odżywianiem.
• Zaniedbanie higieny osobistej: Brak dbałości o wygląd, brudne ubrania, nieświeży oddech.
• Wygląd oczu i źrenic: Przekrwione oczy, zwężone lub rozszerzone źrenice (nieadekwatnie do oświetlenia).
• Problemy ze snem: Bezsenność, nadmierna senność, nieregularny rytm snu.
• Ślady po wkłuciach: Widoczne rany, strupy, blizny, zwłaszcza na przedramionach.
• Przewlekły katar, krwawienia z nosa: Częste przy zażywaniu narkotyków donosowo.
• Objawy odstawienne: Drżenia rąk, potliwość, dreszcze, nudności, wymioty, biegunka, bóle mięśni i stawów, drgawki.

Huśtawka nastrojów i wewnętrzny chaos: psychiczne objawy uzależnienia

Narkotyki drastycznie wpływają na psychikę, prowadząc do szeregu niepokojących zmian:

• Wahania nastroju: Od euforii i pobudzenia po głęboki smutek, apatię, depresję.
• Lęki i paranoje: Nieuzasadnione obawy, poczucie zagrożenia, podejrzliwość wobec otoczenia.
• Drażliwość i agresja: Łatwe wpadanie w złość, wybuchy agresji, trudności w kontrolowaniu emocji.
• Problemy z pamięcią i koncentracją: Trudności w skupieniu uwagi, zapominanie, problemy z nauką i pracą.
• Utrata motywacji: Brak zainteresowania dotychczasowymi pasjami, celami, poczucie beznadziei.
• Zaburzenia myślenia: Nielogiczne, chaotyczne myślenie, urojenia, halucynacje.

Nowi znajomi, stare kłamstwa: jak zmienia się zachowanie osoby uzależnionej?

Zachowanie osoby uzależnionej często ulega drastycznym zmianom, które są widoczne dla otoczenia:

• Izolacja: Wyraźne unikanie rodziny i starych, trzeźwych znajomych.
• Zmiana kręgu znajomych: Pojawienie się nowych, często podejrzanych znajomości.
• Kłamstwa i manipulacje: Ukrywanie prawdy o swoim życiu, braniu, finansach.
• Problemy finansowe: Częste pożyczki, znikanie pieniędzy, kradzieże, sprzedaż wartościowych przedmiotów.
• Zaniedbywanie obowiązków: Opuszczanie szkoły, pracy, brak zaangażowania w obowiązki domowe.
• Porzucenie hobby i zainteresowań: Brak chęci do robienia rzeczy, które kiedyś sprawiały przyjemność.
• Konflikty z prawem: Problemy związane z posiadaniem narkotyków, kradzieżami, bójkami.

Odpowiedzi na pytania, które boisz się zadać

Wiem, że w głowie osoby zmagającej się z uzależnieniem, a także jej bliskich, rodzi się wiele trudnych pytań. Chciałbym rozwiać kilka najczęstszych obaw i wątpliwości, bazując na moim doświadczeniu i wiedzy.

Czy z uzależnienia od narkotyków da się wyleczyć całkowicie?

Uzależnienie jest uznawane za chorobę przewlekłą, podobnie jak cukrzyca czy nadciśnienie. To oznacza, że nie ma "cudownego leku", który raz na zawsze usunie problem. Jednakże, z uzależnienia można wejść w trwałą remisję i powrócić do zdrowego, satysfakcjonującego funkcjonowania. Celem leczenia jest odzyskanie kontroli nad życiem, utrzymanie abstynencji i nauczenie się radzenia sobie z trudnościami bez sięgania po substancje. Wymaga to często długoterminowego wsparcia, pracy nad sobą i zmiany stylu życia, ale jest to absolutnie możliwe. Wielu moich pacjentów żyje w trzeźwości od lat, prowadząc pełne i szczęśliwe życie.

Czy leczenie w Polsce jest anonimowe?

Kwestia anonimowości jest dla wielu osób kluczowa. W Polsce, jeśli chodzi o leczenie uzależnień, możemy mówić o różnym stopniu poufności:

• Ogólnopolski Telefon Zaufania i grupy wsparcia (np. NA): Są w pełni anonimowe. Nie musisz podawać swojego imienia ani żadnych danych osobowych.
• Profesjonalna terapia (poradnie, ośrodki stacjonarne): Tutaj obowiązuje zasada poufności danych pacjenta. Twoje dane medyczne są chronione, a terapeuci i personel medyczny są zobowiązani do zachowania tajemnicy zawodowej. Oznacza to, że informacje o Twoim leczeniu nie są udostępniane osobom trzecim bez Twojej zgody. Nie ma jednak pełnej anonimowości w sensie braku rejestracji danych osobowych, ponieważ jest to leczenie w placówce medycznej.

Ważne jest, abyś czuł/a się bezpiecznie i komfortowo. Zawsze możesz zapytać o zasady poufności w konkretnej placówce, zanim podejmiesz decyzję o leczeniu.

Przeczytaj również: Cukier Cię uzależnia? Sprawdź objawy i odzyskaj kontrolę.

Jak długo trwa terapia i od czego zależy jej skuteczność?

Czas trwania terapii uzależnień jest bardzo zindywidualizowany i zależy od wielu czynników. Może to być kilka miesięcy w przypadku terapii ambulatoryjnej, a nawet rok czy dwa lata w ośrodkach stacjonarnych, często z późniejszym wsparciem w grupach samopomocowych. Nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi. Skuteczność leczenia zależy od wielu elementów:

• Motywacja pacjenta: To absolutnie najważniejszy czynnik. Im większa wewnętrzna chęć zmiany, tym większe szanse na sukces.
• Rodzaj substancji i stopień uzależnienia: Niektóre substancje i zaawansowane stadia uzależnienia wymagają bardziej intensywnej i długotrwałej interwencji.
• Współistniejące zaburzenia: Często uzależnieniu towarzyszą inne problemy psychiczne (np. depresja, lęki), które również wymagają leczenia.
• Wsparcie bliskich: Pozytywne i wspierające środowisko rodzinne znacząco zwiększa szanse na utrzymanie abstynencji.
• Zaangażowanie w proces terapeutyczny: Regularne uczestnictwo w sesjach, wykonywanie zadań, otwartość i szczerość to klucz do postępów.

Pamiętaj, że terapia to proces. Czasami zdarzają się potknięcia, ale ważne jest, aby się nie poddawać i kontynuować pracę nad sobą. Każdy dzień w trzeźwości to zwycięstwo.